Дуу ба дурсамж, 30-аас дээш насныханд

Өнгөрсөн үеийн дурсамжийг сэргээдэг хоёрхон зүйл байдаг гэж би ойлгодог юм. Нэг нь фото зураг, нөгөө нь дуу хөгжим. Эхнийх нь бол ойлгомжтой, хаана очиж ямар газар орон үзэж байснаа тухайн үед авсан гэрэл зургаараа л санадаг, зураггүй бол ор тас мартах нь олон. Харин эрт дээр үед таалагдаж сонсож байсан дуу хөгжимөө дахин сонсох үед мартагдсан дурсамж сэргэхээс гадна тухайн үеийн зарим мэдрэмжүүдийг дахин мэдэрч болдогоороо зургаас илүү нөлөөтэй байдаг байж ч магадгүй юм.

30-аас дээш насныхан бидний хувьд хүүхэд ахуйн, сурагч үеийн дурсамжууд ихэнхдээ өнгөрсөн нийгэмтэй холбогддог билээ. Дуу хөгжимөөс авхуулаад олон зүйл тэр л өнгөрсөн нийгэмтэй хамт алга болж мартагдсан байх юм. Хичээлээ тараад өдрийн ихэнхийг гэр зуур өнгөрөөдөг байсан тэр л хүүхэд насны олон дурсамжууд тухайн үед сайхан муухайг нь ялгалгүй сонссоор сэтгэл чих хоёрт маань хоногшсон радиогоор явдаг дуу хөгжимүүдтэй холбоотой байдаг. Хааяа төрсөн гэртээ очоод тоонын зайгаар нүүх үүлнүүдийг ажиглан хэвтэхэд хүүхэд байхдаа яг тэгж хэвтэж байсан санагдаж, дуучин, гавьяат жүжигчин Д. Банзрагчийн "Алтан шар зам"-аа дуулах нь чихэнд сонсогдох шиг болдог юм.

Гэснээс сүүлийн үеийн ямар ч сайхан хит дуу байлаа гээд нэг л чихэнд наалдахгүй, соц үеийн дуунууд шиг сэтгэлд хүрч өгөхгүй юм. Нас ахиж цаг үеэсээ хоцорч байгаагийн шинж байх л даа. Үндэсний цөөхүүл хөгжимтэй, монгол ардын сайхан богино дуунууд телевиз радиогоор нэвтэрэхээ болиод удсан байх юм. Уртын дууг хүртэл цахилгаан хөгжимтэй дуулах нь хачин этгээд сонсогдоод л... Чухам яг хэдийнээс ийм болсоныг санах гэхээр хэлж мэдэхгүй. Дуучин Банзрагч гэхээр нь хэрэг болгож сонсвол сүүлийн үед гарч ирээд байгаа залуу, "хуурамч" Банзрагч, хоолой нь "жинхэнэ" Банзрагчаас хол дутуу туниа муутай сонсогдоно.

Харин сүүлийн үед хаа сайгүй хэдэн арваараа нээгдээд байгаа варез сайтуудын буянаар дээр үеийн хэдэн сайхан дуучид, хөгжимчдийн цомог бүтээлүүдийг олж авлаа. Телевиз, интернетийн буянаар АЖ Д.Түмэндэмбэрэл, дуучин Д. Машлай, УГЖ. Ө. Оросоо, УГЖ Д. Xоролсүрэн, УГЖ Ж. Нансалмаа нарын ор тас харагдахаа байсан алтан үеийн дуучдын зүс царайг дахин харж, дуу хоолойг нь дахин сонсох боломж олдов. 60-70-аад оны, 80-90-ээд оны цөөхөн хэдэн сайхан дуунуудаа дахиад нэг удаа сонсоцгооё.

Миний үзсэн амьд аймшигууд

Аймшгийн үг хэллэг агуулсан тул 18 нас хүрээгүй болон хийсвэр төсөөлөлдөө амархан итгэдэг хэт мэдрэмтгий хүмүүс уншихгүй байхыг хүсэе. Вимо чатад нэгэн эрхэмийн бичсэнийг уншаад өөрт тохиолдсон болон нүдээр үзсэн зарим нэг тохиолдлоо бичих санаа төрөв.

Бага байхдаа хараацай их барьдаг байлаа. Жалганы эгц хананд нүхлээд үүрээ засчихсан байдаг. Холоос харж байгаад нүх рүүгээ оронгуут нь гүйж очоод гараа оруулаад л бариад авчихдаг. Анх өөрөө барьж чаддаггүй байхдаа нэг бацаанаар бариулаад, түүнийгээ алдчихгүй гэж хэт чанга атгасаар байгаад алчихаж билээ. Нүдээ аниад хөдөлгөөнгүй болсон хараацайг амилуулах санаатай ам руу нь ус хийж, толгой руу нь үлээж янз бүрээр оролдсон ч нэг нь ч бүтээгүй юм.

Гэр хорооллын айл болгонд орос төмөр ванн байх. Нөгөөдхөөр урхи хийж тагтаа барина. Барьдаг аргыг нь бүгд мэдэх байх. Барьсан тагтаагаагаа гаргаж авах гэж ваннаа нэг талаас нь жаахан өргөөд толгой нь цухуйнгуут хоёр гараараа бариад авна. Нэг удаа ваннаа өргөөд харагдахгүй болохоор нь буцааж дарахдаа эсрэг талаар нь толгойгоо цухуйлгаж байсныг анзааралгүй хүзүүг нь хуга дараад алчихаж билээ. Цус мус гараагүй ч хүзүүгээ хугалуулчихаад хөл далавч нь татваганан үхэж байгаа амьтныг анх удаа харахад мөн ч эвгүй байж билээ.

Зуны амралтаар xөдөө нагац ахынд очоод байсан үе. Нагац ахыхан намаржаа руугаа нүүх гээд гэр бараагаа тэмээнд ачиж дуусаад хөдлөх гэж байв. Бодвол эх тэмээ нь бас тэнд байсан бололтой, түрүүнээс хойш тэмээнүүдийн ойролцоо нэг тором эргэлдээд байв. Тэмээнүүдээ босгоод яг хөдлөх гэж байтал нөгөө тором ууу гэж нэг огцом дуугарснаа учир зүггүй хэсэг тонгочив. Анзаарвал ачаанаас илүү гарсан унины үзүүрт нэг нүдээ хатгаад хагалчихаж. Нүднээс нь улаан хальс унжаад эрүүг нь дагаж цус урсах нь үнэхээр эвгүй харагдана. Авга ахын авгай тэндээс, пээ ямар муухай юм бэ гэж дуу алдах нь сонсогдоно. Авга ах хараалын үг унагангаа бушуухан төхөөрөхгүй бол эргүүтэж явсаар хаднаас унаж үхнэ дээ гэж хэлж байсан ёсоор болж нүүдэл суудал гээд торомыг барьж амжаагүй байтал хэд хоногийн дараа ойролцоох уулын хавцалд унаж үхсэн байсан гэсэн.

Нэг удаа нэг нь, цаана чинь гахай алах гэж байна гэж дуудахаар нь очвол ойролцоо хашааны хэдэн залуу нэг гахай аваад ирж, алах гэж байгаа бололтой дөрвөн мөчийг нь холбож боогоод газар хэвтүүлсэн харагдана. Бидний хэдэн банди нар хашаан дээр эгнэж суугаад сониурчирхан харав. Ах залуус яаж алахаа мэдэхгүй байгаа бололтой хоорондоо ярилцана. Халуун төмс өгч алдаг гэж дуулж байсан боловч тухайн үед төмс байгаагүй ч юмуу, байсан ч халаахаас залхуурсан ч юм уу бүү мэд. Нэг нь ямааг алхаар дагзан дундуур нь ганцхан цохиод алчихдаг гэж мэдэмхийрч түүний аргаар үзээд алдахаар шийдэж байгаа бололтой. Нөгөө нэг нь явж алх авч ирээд далайж далайж гахайн дагзан дундуур цохивол хальт цохиод гахай муухай орилон тийчигнэв. Дахин хоёр цохиод олигтой үр дүнд хүрсэнгүй, гахай ч улам л муухай орилно. Тэгтэл нэг өөр санал нэг санал гаргаж дагзанд нь биш духанд нь цохиё гээд цохивол гахайн дух цөмөрч цус гарсан ч муухай орилсоор л. Дахин цохих аргагүй болсон бололтой хэсэг ярилцаад нэг нь явж буу олж ирээд гахайн толгойд тулгаж байгаад буудахад гахай ч үхэтхийн хөдөлгөөнгүй болов.

Бас л нагац ахынд хөдөө байсан үе. Хөдөөний айлын эр хүн болгон сайн муу нэг нэг буу үүрч хонь малаа хариулангаа ганц хоёр тарвага гоочилно. Нагац ахын ганц хүүхэд гэж надаас нэлээд хэд ах биерхүү банди байдаг байв. Айлын арай том банди нар ч зүгээр байхгүй, гэрийнхээ ойролцоо хавх тавьж өдөр болгон эргэнэ. Нэг удаа гэрийн нохой хуцаад байхаар нь очиж харвал бараг хотны захад шахуу, энд ч бараг юм орохгүй дээ гээд тавьж байсан хавханд нэг тарвага орчихсон ийш тийш зүтгэж байв. Ах бандийг дуудвал гэрийн ойролцоо байсан ташуур барьж ирээд ингээд алчихдаг байхгүй юу гээд ташуурны модыг тарваганы хүзүүн дээр хөндлөн тааруулаад хоёр үзүүр дээр нь гишгэв. Тийм ч амар үхэхгүй бололтой ам нь ангалзан хөлнүүд нь сарвалзана. Ах банди, үхэхгүй санаатай юу, тэгвэл ингээд үх чи гээд ташуур дээр гишгэсэн хэвээр хойд хоёр хөлөөс нь дээш өргөөд татаж эхлэв. Уул нь хүзүү нь хугарч, эсвэл нугас нь тасарч үхдэг бололтой. Ах банди татаад л байдаг, тарвага хамраас нь цус гарсан ч тийчийгнээд л байдаг. Хэдий биерхүү ч хүүхэд болохоор хүч хүрэхгүй байгаа бололтой. Дэмий хараад зогсоод байхаар таталцааж гэхээр нь нэг хөлөөс нь бариад зэрэг хүчлэн татвал ташуурны мод дундуураа хугарчихав. Тарвага хүч нь сулдсан ч хөлнүүд нь сарвалзсаар. Ах банди, за за наадах чинь одоо өөрөө үхчихнэ гээд яваад өгөв. Би ч тарвагыг агаар л аминд нь орох юмшиг хамаг хүчээрээ амьсгаадсаар амь тавих хүртэл нь харж суув. Орой нь нагац ахыг ирэхэд болсон явдлыг яривал амьтан алж чадахгүй зовоогоод, зовж үхсэн амьтан хоол болохгүй хол аваачиж хая гэж загнуулж билээ.

5 билүү 6-р ангид байхдаа тэр үеийн тариалангийн нэгдлийн ногоо хураалтад туслахаар ангиараа сар гаруй хугацаагаар явав. Хүүхдүүд дөрөв дөрвөөрөө нэг нэг казак айлд хуваарилагдаад, бидний хүнсэнд зориулж нэгдэлээс айл болгонд хоёр хоёр ямаа өгсөний нэгийг айлын эзэн казак залуу төхөөрөх болов. Казакуудын мал гаргах арга өөр гэдгийг дуулсан боловч нүдээр харж байгаагүй болохоор бид дөрвүүл ойролцоо нь сонирхон харж суув. Урьд нь хонь мал гаргаж байxыг зөндөө л харж байсан болохоор их сүртэй юм ч бодсонгүй. Ямааг гэрийн ойролцоо хөтлөж ирээд айлын эхнэр түмпэн, урт балиус хутга авч ирэв. Залуу ямаан дээр мордон хоёр хөлөөрөө хөдөлгөөнгүй хавчиж зогсоод, түмпэнг ямааны хүзүүн тус газар тавьж төхөөрөх ажиллагаа бэлэн болж байгаа бололтой. Тэгээд нэг гараараа ямааны амыг ангайхгүйгээр барьж нөгөө гартаа урт балиусаа бариад хоолойг огтлов. Огтлонгуут цус нь сад тавьж дор нь тавьсан түмпэнд асгарч эхэлнэ биз дээ. Амаа бариулчихсан ямаа орилж чадахгүй, сүүлээ учир зүггүй хөдөлгөнө. Цус нь ч гоожиж дуусахгүй яасан ч их юм, ямаа ч үхэж өгөхгүй хичнээн ч уддаг, залуу хоолойг нь хутгаараа хөрөөдөх маягаар дахин дахин хэрчээд л байна. Бид хэд сүүлдээ дуу ч гарахаа болиод нэгнээ айсан нүдээр харан дуугүй л сууцгаав. Тэгж тэгж асгарах цус нь багасч, ямааны сүүл хөдлөхөө болиход казак залуу сая л нэг өндийв. Анзаарвал гар нь салгалан чичирч нүүр нь байдгаараа барайсан харагдав. Дараа нь хэсэгтээ л махаар нь хоол хийж идэх болгонд сад тавьж байгаа цус, учир зүггүй хөдлөх ямааны сүүл харагдах шиг болж хоол хоолойгоор давахгүй дотор огшиж байж билээ.

Намын гишүүн болсон минь

Би угийн улс төр, нам эвслээс хол явахыг хичээдэг хүн. Сонгууль болохоор очиж саналаа өгөхөөс илүү жагсаал цуглаан гэх мэтэд оролцож хөөрч дэвхцэх байтугай, сонин хэвлэлийн улс төрийн тухай мэдээллийг голдуу гарчиглаад өнгөрөөдөг, энэ талын мэдлэг сонирхол ч бага.
Гэтэл санамсаргүй шахуу намын гишүүн болов. Гэхдээ нэлээд хэдэн жилийн өмнөх явдал л даа

Ажиллаж байсан газрын маань захирал шинээр байгуулагдаж байгаа нэгэн намын нэлээд томоохон албан тушаалтан болох тухай дэл сул яриа манай байгууллагаар нэг тарав. Удалгүй захирлын өрөөнд дуудаж байна гэхээр нь очвол миний үеийн арван хэдэн залуучуудыг цуглуулаад хурал хийх гэж байгаа бололтой байв. Захирал биднийг суулгаад за өнөөдөр та бүхнийг ажил ярих гэж энд цуглуулсангүй, та нар залуу улсууд, зөвхөн ажил амьдралаа хөөгөөд яваад байж болохгүй, улс төрийн идэвхтэй байж амьдрал ахуйгаа сайжруулахын төлөө гар бие оролцох ёстой гэх маягийн оршил хэлээд шинэ байгуулагдаж байгаа намынхаа тухай танилцуулж одоогийн хэллэгээр бол хошгоруулна гэдэг нь болов бололтой. Хүн бүрт танилцуулга, гишүүнчлэлийн анкет өгөөд хэд хоногийн дараа намын байранд очиж гишүүнд элсэцгээнэ гэж тушаах зөвлөх хоёрын хооронд хэлэв.

Нэг талаас байгууллагын захирлын хүсэл, нөгөө талаас шинэ намын анхны гишүүд болно гэдэг шинэ сонин сэтгэгдэл төрж байснаас илтээр эсэргүүцэх хүн ч гарсангүй. Бид хэд ч өөрсдийгөө тоглоом шоглоомоор ардчиллын анхдагчидтай зүйрлэж байсан ч хүн болгонд гишүүн болоод үзэе гэсэн бага ч гэсэн сонирхол байгаа нь анзаарагдаж байлаа. Товлосон өдөр нь ч болж бүгдээрээ байгууллагын фургонд суугаад анхны гишүүдийг бүртгэж байсан намын байранд очив. Лав зуугаад бололтой хүмүүс цуглаж, удалгүй намын дэд дарга ирж үг хэлэн баяр хүргээд нэр дуудаж гишүүний үнэмлэх тарааж өгөв. Дараа нь бүгдээрээ зураг авахуулж, хундага тулгацгааснаар гишүүнд элсэх ёслолын ажиллагаа өндөрлөж фургондоо суугаад буцацгаав. Хэдэн сарын дараа намын анхны хурлуудын нэг болоход бидний хэдэн залуус автоматаар төлөөлөгчөөр сонгогдож нөгөө л фургоноороо явж оролцож ирсэнээс өөрөөр намын гишүүн гэдгээ мэдэрсэнгүй байсаар сонгууль дөхөв.

Мэдээж намаасаа нэр дэвшиж байгаа хүний сурталчилгаанд гүйж намын гишүүний үүргээ гүйцэтгэх хэрэгтэй болно биздээ. Олон ч орой олон ч айлын хаалга цохиж сурталчилгааны материал тараах, санал асуулга (манай нэр дэвшигч сонгогдвол юу юу хүсэх вэ) авах гэх мэтээр нэр, хөлс, цаггүй ажил нэлээд хэд хоног хийсний хүчинд ганц намын дарга маань их хуралд сонгогдов. Цээж зургаа хар цагаан принтерээр А4 цаасан дээр хэвлүүлэн биднээр тараалгаж орон нутгийн сонгуульд хүч үзсэн захирал маань бүхэл тоогоор илэрхийлэгдэх хэмжээний санал авч чадсан ч юм уу бүү мэд, тэгсхийгээд өнгөрөв. Дараагийн сонгуулийн өмнөхөн нь намдаа дээрээс бараг эхний тавд орох албан тушаалтай байсан захирал маань гэв гэнэт, намаасаа гарч МАХН-д элссэн тухай сонин дээрээс уншив. Бодвол мань хүн дараагийн сонгуульд нэр дэвших гээд нөгөө хэдтэйгээ зөрөлдөө биз.

Ганц удаа намын хуралдаа оролцоно уу гэж утсаар уригдсаныг эс тооцвол намаас маань ч, биднээс ч ямар нэгэн санаачлага оролцоо байхгүй байснаар хэсэг хугацааны дараа намын гишүүн гэдгээ бараг мартацгаасан. "Манай" намын түүхэн зургуудыг үзвэл анхны гишүүдийн дунд нэг гартаа улаан батлах, нөгөө гартаа хундага бариад "баяр хөөрөөр бялхан" зогсож байгаа бидний хэдэн залуусын зураг одоо ч байх ёстой. Нам надад, би ч намд нэг их тус дэм болохгүй болохоор дараа очихоороо гишүүнээс гарч байгаа тухайгаа хэлж, хуучин новшин дундаасаа олдвол улаан батлахыг нь буцааж өгдөг юм билүү гэж боддог юм.

Элэгний нухаш

Дунд сургуульд хэддүгээр ангид ч байлаа даа, дөрөв тавд л байсан байх. Хоёр идэхгүй ч ажилчин аав ээжийнхээ буянд гурилтай шөлөөр тасарч хоосон хонож үзээгүй бидний гурван найз нэг удаа мөнгөө нийлүүлж ганц хоёрхон удаа амсахаас хэтэрч байгаагүй ямар нэгэн амттай юм авч идэхээр ярилцаж тохиров. Халаасаа ухаж нэгт тавт голдуу бутархай мөнгөнүүдээ нийлүүлж аваад аймагтаа л томд орох давхар дэлгүүр оров. Энэ гоё, тэр үнэтэй гэсээр мөнгөндөө тааруулаад ганц элэгний нухаш авав. Одоогийнх шиг ганц татаад онгойлгох гогцоо ч байх биш, лааз онгойлгогч, хутга мутга нь тэр үед гар дор олдохгүй. Нэг маань хэлж байна, эртүүд ах нар лаазыг цемэнтэн дээр үрж онгойлгож байсан гэдгийн. Өөр арга байхгүй болохоор аймгийн хөгжимт драмын театрын үүдний довжоон дээр үрж гараваа. Амархан цоорох байх гээд ёроол талыг нь ээлжлээд л үрээд байлаа. Дорхноо гар чилж ядраад, лааз ч онгойх янзгүй. Энэ аргаар мөд бүтэхгүй бололтой, нэг маань санал гаргаснаар нөгөө талаар нь үрж эхлэв. Ээлжлээд үрээд байлаа, үрээд байлаа, их л удаан үрэв. Одоо бодоход лав гуч дөчин минут үрсэн байх. Ашгүй лааз таглаа хоёрын дундуур нарийхан зураас гарч эхлэв. Үргэлжлүүлэн үрвэл зураас ч бага багаар уртассан ч таглаа онгойтол бас л мөдгүй бололтой. Зураас руу нь хадаасаар хатгаад хөшөе гэж бас нэг нь санал гаргасны дагуу нөгөө нь явж замын хажуугаас зэвтэй, тахийсан зуугийн хадаас олж ирэв. Зураасыг голлуулж чулуугаар хэдхэн цохиод хадаасаа зоов. Хадаасаа хэд хөшөөд лаазны таглаа мултарч унангуут зэрэг шахуу лааз руу дайрч доторхи элэгний нухашыг халтар хуруунуудаараа хутгаж хэдхэн хормын дотор уралдан идэж дуусгав. Халтар хуруунуудаа тамшаалан долоонгоо бүр нэг сэтгэл цадсан нүдээр бие биенээ жуумалзан харж байж билээ, бидний гурван найз.

гээл ярьсан чинь, "та нар тэгвэл бөөн төмрийн үртэс идсэн байнштээ" гэж дургүй хүргэдгийн хажуунаас. Төмрийн үртэстэй ч бай, халтар хурууны хиртэй ч бай тийм амттай зүйл жилдээ ганц олдвол дээдийн заяа байдаг байсан юм даа, биднийг хүүхэд байхад.

Анхны алхамаас

Би анх зургаан настайгаасаа хөдөө явж эхэлсэн. Хавар болгон зургаан сарын эхээр аав дүү бид хоёрыг хөдөө авга ахынд хүргэж өгдөг байв. Миний доод талын дүү ганцхан насны зөрөөтэй болохоор бид хоёр үргэлж хамтдаа үеийн юмшиг тоглож өссөн. Авга ахынх хонь, ямаа голдуу малтай, авга ах, түүний эхнэр (бэргэн эгч) гэж ганц бандитай нэлээд яхир хүмүүс байв. Төв суурин голдуу газар өсч, ухаан суусан бид хоёрт жинхэнэ хөдөөний амьдрал, малчин айл гэдэг жил бүр л шинэхэн, сонихон санагдаж байлаа.

Авга ахынх зундаа Алтайн нурууны мөнх цастай оргилд ойрхон зусдаг. Хүрэн улаан хад чулуутай өндөр өндөр уулын дунд голоо дагаад айлууд саахалтын зайтай буучихна. Аав маань тарвага хөөж хэд хоног болоод буцдаг. Аавыг явсны маргаашнаас бид хоёрыг хонинд явуулна. Хад чулуу ихтэй, өндөр ууланд унаж осолдоно гээд бид хоёрт морь огт унуулахгүй. Хот газрын хүүхдүүд хойно нойр ихтэйг ч хэлэх үү, бэргэн эгч өглөө эртлэн хонио босгочихоод бид хоёрийг сэрээдэг, тэгээд л хонь холдчихлоо, хурдал түргэл гэж хальт цай амсуулаад, гэр дээрх нойтон ааруулаас хэдийг боож өгөөд хөөх шахуу гаргана.

Дүү бид хоёр хонио дагаж алхсаар хэд хэдэн өндөр уулыг давж явсаар үд хэрд нэлээд өндөр нурууны орой хэсэгт гарчихна. Хавар, зуны эхэн үеийн тарчигхан өвсний сөл дагасан хонины алхааг арай ядан гүйцэнэ. Хааяа түр зуурын ширүүн бороо, мөндөр орохоор нөгөө хэдэн орилоо сэрхнүүд чарлалдаад уруудаад алга болно. Хонинууд ч бас дагаад гүйцэгдэнэ гэж байхгүй. Долоон сар гараад намар дөхөөд ирэхээр хонь нэг газраа тогтож идээшлэн хариулахад амархан болоод ирнэ.

Сургуульд ч ороогүй шахуу жаахан хүүхдүүд болсон хойно, өглөөнөөс хойш ууланд авираад өлсөхөө бараг мэдрэхгүй ч цангана гэж жигтэйхэн. Ядаж байхад өмссөн хөвөнтэй дээл улам хүндрээд байгаа юмшиг санагдана. Цаг агаар их амархан хувирамтгай, тэнгэр бүрхээд хөндийд бороо орж байлаа ч ууландаа цас орсон байдаг. Нэгэнт уулын оройд гарсан бол гол горхи байхгүй, хааяа нэг хадны хонхорхойд тогтсон борооны усаар амаа зайлдаг, тэр нь наранд удаан байснаас бүлээсчихсэн гашуун ус байдаг байв. Нойтон ааруулнаас хэсгийг амандаа хийгээд бага багаар уусгаад байхаар цангаа тайлагдаж байгаа юмшиг санагддаг. Үд жаахан өнгөрөөд уулнаас бууж ойролцоох голд очиж хүн малгүй цангаагаа тайлна.

Нэг удаа хонио дагасаар өдөр бүр очдог нэгэн байц хадны энгэрт жижигхэн үүрэнд гурвалжин шар амаа ангалзуулсан арчаагүй гурван улаан ангаахай байхыг харав. Эх нь хоол хайгаад нисээд явчихдаг болохоор бид хоёртой огт тааралдахгүй. Ам нь үргэлж ангаагаастай өлсгөлөн гурван ангаахайг өрөвдөж нойтон ааруулнаасаа хэлтлээд аманд нь хийхээр идэж чадахгүй унагачихна. Хичнээн жижиг хэлтлэхийг хичээсэн ч идэж чадахгүй. Ааруулнаасаа өгөхдөө хуруу гарныхаа сүүдрийг ангайхайнууд дээр тусгаж болохгүй, эх нь голчихдог юм гэнэ лээ гэж хоорондоо ярилцангаа сүүдэр талаас нь өгнө. Идэж чадахгүй болохоор нь үүрнийх нь дэргэд нэг ширхэг ааруул орхиод явав. Маргааш нь очиж харвал ааруулыг идсэн бололтой ойролцоо нь зөндөө их үйрмэг унасан харагдав. Бид хоёр өдөр болгон ааруул орхидог болж, өдөр ирэх тусам ангаахайнууд ч томорч, улаан биенд нь саарал үс ургаж эхлэв. Ангаахайнууд ч томорсоор дэгдээхэй болж бид хоёрыг ойртохоор зугтаах аядаж үүрнийхээ нэг талд бөөгнөрцгөөнө. Бид хоёр ч ааруул орхисоор, дэгдээхэйнүүд ч томорсоор нэг л өдөр ирэхэд "Анхны алхам"-д гардаг шиг хоосон үүрээ орхиод нисээд явсан байсан.

Уулын голын том том чулуу, хадан дээгүүр харайгаад гарчихаж болдог боловч чулуу хоорондох ус их гүнзгий, хүүхэд орвол бараг далд орчихмоор байдаг. Заримдаа хургануудыг барьж аваад голын ус руу чулуудаж зугаацна. Ноосыг нь аваагүй хурганууд том төлөг шиг харагдах боловч усанд орохоороо нороод жижигхээн арчаагүй инээдтэй амьтан болчихно. Бас усан дундах налуу хадан дээр үхрийн нойтон баас нялж байгаад усаар норгож орхиод хонинуудаа хөөж гол гаргана. Нөгөө хадан дээгүүр харайх гээд халтирч усанд унаж буй хонинуудыг хараад элгээ хөштөл инээдэг байж.

Нэг удаа борооноос хоргодох газар хайж яваад нэгэн сонин хадыг олж хоргодов. Гонзгойдуу зуйван мөртлөө хажуу талд нь хүний гараар ухчихсан юмшиг хонхорхойтой, газарт зоогдсон босоо хад байсан. Хонхорхойд нь хоёулаа чөлөөтэй багтаж борооноос хоргодов. Жил болгон бид хоёр нөгөө хонхорхойтой хадан дээр заавал очиж тоглодог боловч, тэр хонхорхой нь улам жижгэрч байгаа юмшиг санагддаг, яагаад жижгэрээд байгаагийн учрыг гайхаж хоорондоо ярилцдаг байв. Яваандаа хоёулаа багтахаа больж өөрсдийгөө өсөж томорч байгаагаа анзаарсан. Морь унахыг маш их хүсдэг ч бидэнд зөвшөөрдөггүй, гэхдээ жилд ганцхан удаа буюу авга ахынх намаржаа руугаа нүүх үед бид хоёрт нэг морь зайдан унах боломж олддог байж билээ.

Дараа, дараа ч гэж дээ, боломж гарвал ойрын үед аав ээжтэйгээ хамт төрсөн нутгаар нь явж, тэр ангаахайнууд байсан байц хад, бас тэр хонхорхойтой босоо хаданд дахин очиж багынхаа дурсамжыг сэргээе гэж боддог доо.

Оюутан явлаа хөөрхий гэж

Картын бараанаас дөнгөж гараад айл гэр, албан байгууллага байтугай улс гэр маань хөл толгойгоо олж ядаж байсан үе болохоор үеийн үед ядуу заяатай оюутан бидний амьдрал ямар байх нь ойлгомжтой шүү дээ. Хагас жил гаруй хугацаанд хамгийн сүүлчийн оюутны стипенд болох сард жаран төгрөг авч байсан ч долоо хоногийн талхандаа ч хүрэхгүй. Хичээл эхлээд эхний нэг хоёр сарыг гэрээсээ авч гарсан мөнгөөр аргалаад өнгөрүүлнэ. Шинэ жил дөхөөд ирэхээр амьдрал хэцүүдэж эхэлнэ. Шинэ жил гэхээр одоогийн оюутнууд баярлах, тансаглах мөнгө гэж бодож магад. Ахиухан авсан бол хэсэг гурил, будаахнаас өөр юмгүй болчихно. Мах авах мөнгө байдаггүй ээ, зээлэе гэвч эргэн тойрон бүгдээрээ л мөнгө зээлэх хүн хайсан улсууд. Өдөр нь яахав, гурил зуурч тосгүй гамбир хайраад идчихнэ. Орой болноо, будаагаа агшаагаад өөр холих юу ч байхгүй болохоор дангаар нь идэх гэж үзнэ биз дээ. Хичнээн өлсөж байсан ч хоолойгоор давдаггүй ээ. За хэдүүлээ яах вэ, юу хийвэл дээр вэ, гурван биенээсээ асууна.

Мөнгө олох арга хайсаар хошин шогийн тоглолт, бөхийн барилдааны билет шагладаг болов. Өдөр нэг нь очоод нэлээд хэдэн билет худалдаад авчихна. Яг тоглолт эхлэх цаг дөхөөд ирэхээр зарим билет дуусчихна. Эгзэгийг нь олж чадвал нугалсан ашиг ч олно. За тэгээд заримыг нь хүн бараг үзэхгүй, нугалах байтугай хагас үнээр нь ч зарж чадахгүй үе гарна. Энгийн хувцастай цагдаа нарт чихдүүлээд олсон хэдээрээ торгуулаад дуусна. Шатсаар, чихдүүлсээр залхана биз дээ.

Дараа нь пиво шагладаг болов. Одоогийнх шиг шөнийн дэлгүүрүүд тухайн үед өдрийн од шиг ч байсан биш. Өдөр нь АПУ дээрээс очоод хэдэн авдар Боргио ч юм уу авчихна. Орой нь Ард, Хүнсний хорь, Ленин клубын урд очиж зарна. Нэг нь нууцхан газар авдартай пивоо харж үлдээд нөгөө нь хэд гурвыг хувцас халаасандаа нуугаад явна. Найдвартай нугардаг боловч нөгөө л төрийн цагдаад чихдүүлнэ биз дээ. Олон дахин баригдаад Сүхбаатарын ЦХ-т нэг биш удаа морилов. Хар дансанд орох янзтай, болихоос өөр аргагүй болов.

Байранд биднээс нэлээд ах, бараг гуч гарсан байсан байх, зайлуул жаахан царай зүс дорой нэг ах байлаа. Нэг удаа бүр мөнгөгүй болоод нэг тасагт байсан жижиг хивсийг аваад нөгөө ахтай хамт хэдэн нөхөр гарч л дээ. Шөнө орой болсон хойно хүн амьтан хамгийн их цугладаг ганц газар УБ-ын урд очино биз дээ. Хивс тэврээд шөнө орой хамаагүй яваад байж болохгүй, хулгайд сэрдэгдэнэ гээд нөгөө ахад хивсээ бариулж нэгэн том модны ёроолд (харанхуйд) зогсоогоод нөгөө хэд нь худалдаж авах хүн хайхаар явж. Явж явж авах хүн олсон ч юм уу бүү мэд эргээд иртэл нөгөө ах хоёр цагдаад чихдүүлчихсэн зогсож байна гэнэ. Яасан гэхээр ахыг хүүхэн авах гэж ирсэн гэж бодож. Ах хүү, хивсээр хүүхэн авах гэж, модны дор зогсоогүйгээ тайлбарлах гэж уруу дээрээ улам уруу царайлчихсан байсан гэнэ. Нөгөө хэд нь үнэн байдлаа тайлбарлаж байж арай гэж ах, хивс хоёрыг салгаж авсан гэсэн.

Пиво бүтэхгүй болсон болохоор өөр бизнес хайж эхлэв. Ганц зах зээл болох захаар хэд хоног явж судлав. Уул нь наймаа л сонирхоод байгаа юм. Олигтой санаа оноо олддоггүй ээ. Анзаарвал хуушуур янзын гүйж байх юмаа. Хэд хэдэн том саваар авчирээд дорхноо зарагдаад дуусчихна. Үзээд алддаг хэрэг, цагдаад ч чихдүүлэхгүй амар. Тав дахь өдрийн орой хонины хоёр гуя, гурил, сонгино, есийн тос худалдаж аваад маргааш өглөө нь эртлэн босч оюутны байрны жижигхэн өрөөгөө утаа май болгон байж нэлээд хэдэн хуушуур хайрав.

Костроль, гялгар уутанд хуушууруудаа хийгээд гарахаар бэлдээд байтал түүхий эдийн наймаа хийдэг ангийн маань нэг ах орж ирэв. Ах нь сүүлийн үед хэд хэдэн төрлийн түүхий эд цуглуулдаг болоод хүн хүч дутагдаад байна, та хэд туслаач гэдгийн. Уухайн тас зөвшөөрнө биз дээ. Ахын ажилд тусладаг болов. Хажуугаар нь бага багаар өөрсдөө цуглуулдаг болов. Түүхий эдээ эхэндээ ченжүүдэд өгдөг байснаа, монголд байх хятадуудад, дараа нь эрээнд очиж зардаг болов. Буцахдаа Тиана зурагт, унадаг дугуй, нэрийг нь мартчихаж, нэг дөрвөлжин шилтэй хятад архи гэх мэтийг авчирж дэнжийн мянгад зарна. Дараа нь манайх оюутны байрандаа анхны өнгөт зурагттай тасаг болж, видео гаргаж хавийн оюутнуудыг цуглуулж соёлжуулдаг болов. Удалгүй хавар болж, бусад оюутнууд хатсан тосгүй гамбираар сэтгэлээ хуурч суухад ганцхан манай тасгаас л хуушуур, бууз, цуйвангийн үнэр байраар нэг үнэртдэг болсон юм даа.

Эмээгийн дууль

Дээр үед, дээд сургуульд дөнгөж орчихоод байсан үе. Намар дулаахан байсан болохоор Дунд голын явган гүүрээр гараад Зүтгүүрийн депо, 220, Баянголын урдуур гараад сургууль руугаа алхаж очдог байлаа. Тэгэхэд 220, Энхтайвны гүүрний хоорондох хэдэн модны дунд нэгэн эмээтэй өглөө болгон тааралдана.

Нэлээд настай бололтой, лав ная нэлээд гарсан байсан байх. Эмээ зарим өглөө 220 хавиас хэсэг мод руу алхаад ирж яваа харагддаг. Алхаж ч гэж дээ, хоёр суга таягтай, нэг алхам нь арван см хүрэхтэй үгүйтэй. Тэгээд хэдэн модны дунд очоод өглөөний дасгалаа хийнэ. Дасгал ч гэж дээ суганд нь таяг тулаастай, гараа бугуйгаараа нар зөв хэд эргүүлээд дараа нь нар буруу хэд эргүүлнэ. Ядарсан бололтой хэсэг байж байгаад дахиад л эргүүлнэ. Заримдаа 220 руу буцаад алхаж яваа нь харагддаг.

Тэгээд өвөл болоод би сургууль руугаа автобусаар явдаг боллоо. Гадаа цас ороод хүйтэрчихсэн. Эмээг дасгалаа хийж байна уу үгүй юу гэж автобусны цонхоор харна. Модон дундах цас бусад газраас нээд зузаан хунгарлах маягийн болчихсон байна. Эмээгийн алхам цасанд түүртээд улам богиносчихсон. Өвлийн зузаан дээл, үстэй малгай өмсчихсөн, гараа улам л удаан эргүүлнэ. Зарим цасан шуургатай хүйтэн өглөө эмээ гарч ирэхгүй. Тэгээд цагаан сарын өмнөхнөөс эмээ гарч ирж дасгалаа хийж байгаа нь харагдахаа больсон. Лав бурханы оронруугаа одсон байх.

Хавар нэгдүгээр курсээ төгстөл, хичээлдээ явах болгондоо эмээг байна уу үгүй юу гэж хардаг байлаа. Эмээ нэг ч удаа харагдаагүй. Сүүлд тэр замаар явах үед тэр эмээ санаанд орж, хэсэг мод руу хардаг болчихсон байсан. Хэсэг мод байсан газар том шилэн байшин баригдсан байсан.